سیدعلی موسوی: نواهای حماسی در فرهنگ شیعی و ایرانی، از تعزیه و روضهخوانی سنتی تا مداحیهای انقلابی و جهادی، همواره نقش موتور عاطفی جامعه در بزنگاههای تاریخی را ایفا کردهاند. در جمهوری اسلامی ایران، این نقش از مداحیهای حاج صادق آهنگران در سالهای دفاع مقدس آغاز شد و در دهههای بعد در چهرههایی مانند حسین طاهری استمرار پیدا کرد تا جایی که در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل و سپس در حمله مستقیم آمریکا و اسرائیل به ایران، برخی مداحیهای حماسی او به بخشی از پازل جنگ رسانهای و روانی تبدیل شد. هدف این مقاله، بررسی تطبیقی نقش نواهای حماسی از دوران دفاع مقدس تا سالهای اخیر و تحلیل تأثیر آنها بر روحیه جبهه مقاومت و افکار عمومی ایران در ۳ مقطع است: ۸ سال دفاع مقدس، جنگ ۱۲ روزه و رویارویی مستقیم اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران.
۱. مداحیهای حماسی آهنگران در دفاع مقدس
در دهه ۱۳۶۰ سازمان تبلیغات اسلامی و نهادهای انقلابی، مداحان را به ابزار مهم بسیج عاطفی و تبلیغی در خدمت دفاع مقدس تبدیل کردند. در این میان، حاج صادق آهنگران مهمترین چهره حماسهخوانی جبههها شد؛ نوحهها و سرودهای او، از «ای لشکر صاحبزمان» تا دیگر آثار معروف، هزاران رزمنده را در شهرها و جبههها تحت تأثیر قرار داد و به تعبیر برخی پژوهشگران، مداحی را از «عزاداری صرف» به نوعی «جهاد عاطفی» ارتقا داد. گزارشهای دوره جنگ نشان میدهد فرماندهان نگران بودند اگر آهنگران در جبهه حاضر نباشد، «چیزی در جبههها کم خواهد بود»؛ یعنی حضور او در خط مقدم نه تنها برای تهییج پیش از عملیات، بلکه برای تسلّی و آرامسازی پس از عملیاتهای سخت نیز حیاتی تلقی میشد. حتی در عملیاتهایی مانند والفجر ۱ که به لحاظ نظامی نتیجه مطلوب نداشت، مداحیهای آهنگران در کاهش سرخوردگی رزمندگان و بازسازی روحیه آنها نقش داشت و دشمن تا آنجا نسبت به اثرگذاری او حساس شد که در جنگ روانی خود شایع میکرد «بلبل خمینی را اسیر کردهایم»؛ تعبیری که نشاندهنده تبدیل یک مداح به نماد حماسهخوانی ملی است.
۲. تداوم سنت حماسهخوانی در دهههای پس از جنگ
پس از پایان دفاع مقدس، نغمهخوانی حماسی در قالبهای مختلفی از سرودهای انقلابی، نوارهای مناسبتی و برنامههای رسانهای ادامه یافت و به تدریج با گسترش شبکههای ماهوارهای و فضای مجازی، به جبهه وسیعتری از نبرد روایتها در سطح منطقه پیوست. تجربه مقاومت لبنان و فلسطین نیز نشان داد نوحهها، سرودها و حتی سخنرانیهای حماسی، مانند آنچه در مورد سید حسن نصرالله و آثار منسوب به او گزارش شده، میتواند جوانان را به مبارزه با رژیم اشغالگر فرا بخواند و در میدان بسیج عمومی، نقشی همسنگ یا حتی فراتر از بخشی از ابزارهای کلاسیک تبلیغاتی ایفا کند. در این فضا، جامعه مداحی ایران نیز دچار تحول نسلی شد؛ ترکیبی از مداحان سنتی و چهرههای جوانتر که تلاش کردند مضامین عاشورایی و انتظار مهدوی را با ادبیات مقاومت منطقهای و مسائل روز سیاسی امنیتی پیوند بزنند. این روند زمینه ظهور مداحانی را فراهم کرد که بخشی از تولید محتوای حماسی محور مقاومت را در سطح فراملی بر عهده گرفتند و نواهای آنها در شبکهای از رسانههای رسمی، پلتفرمهای اینترنتی و شبکههای اجتماعی منتشر میشود.
۳. مداحیهای حماسی حسین طاهری در سالهای اخیر
در سالهای اخیر، حسین طاهری به عنوان یکی از چهرههای شاخص نسل جدید مداحان حماسی مطرح شده است. بخشی از شهرت او به مجالسی بازمیگردد که در حضور رهبر انقلاب و در مناسبتهایی چون شهادت سرداران مقاومت برگزار شده و در آنها مضامین جهاد، شهادت، انتقام از دشمن و حمایت از محور مقاومت در قالب نوحه و شور حماسی ارائه شده است. در نمونههایی از آثار منتشرشده، ترکیب تصویر و صدا، ریتم تند، استفاده از رجزهای عربی و فارسی و پیوند دادن شخصیتهای تاریخی مانند حضرت زینب و حضرت عباس با گفتمان امروز مقاومت، فضایی میآفریند که مخاطب را از سوگواری صرف به احساس حضور در «معرکه» و میدان نبرد نمادین میکشاند. این نوع مداحی، با تکیه بر موتیفهایی مانند «دفاع از حرم»، «فتح قدس»، «انتقام خون شهدا» و «انتظار فرج»، نوعی روایت پیوسته از کربلای تاریخی تا نبردهای معاصر علیه اسرائیل و آمریکا میسازد. گسترش انتشار این آثار در بستر شبکههای اجتماعی، باعث شده است مخاطب آن محدود به هیاتهای حضوری نباشد، بلکه جوانان در شهرهای مختلف ایران و حتی در کشورهای منطقه، این نواها را به عنوان بخشی از هویت مقاومت بازنشر کنند.
۴. نقش نواهای حماسی در جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل
در جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل که علاوه بر ابعاد نظامی، صحنهای گسترده از جنگ روانی و رسانهای نیز بود، هر دو طرف تلاش کردند با روایتسازی، روحیه جبهه خود را تقویت و روحیه طرف مقابل را تضعیف کنند. رسانههای حامی ایران با تأکید بر «شکست عملیات روانی دشمن»، بر پوشش لحظهبهلحظه شلیک موشکها به تلآویو، نمایش تصاویر تخریب و برجسته کردن هراس و فرار ساکنان شهرکهای اسرائیلی تکیه کردند تا احساس توانمندی و پیروزی را در جامعه ایرانی و حامیان محور مقاومت تقویت کنند. در این چارچوب، نواهای حماسی از سرودها و نماهنگها تا مداحیها بخشی از بسته محتوایی بودند که در کنار تصاویر عملیات، سخنرانیها و تحلیلها، نقش تزریق روحیه را ایفا کردند. اگرچه در گزارشهای رسمی تحلیل جنگ ۱۲ روزه، نام فردی مداحان کمتر بهطور مستقیم ذکر میشود اما ساختار رسانهای جمهوری اسلامی ایران و تجربه پیشین دوران دفاع مقدس نشان میدهد استفاده از مداحیهای حماسی، از جمله آثار مداحان برجسته معاصر، برای همراهی با پوشش میدانی و شکستن عملیات روانی دشمن، یک رویه مستمر بوده است. به بیان دیگر، همان گونه که در دهه ۶۰، نوحههای آهنگران در نوارهای کاست و رادیو به خط مقدم میرفت، در جنگ ۱۲ روزه نیز نواهای حماسی معاصر از طریق تلویزیون، رادیو و شبکههای اجتماعی به «خط مقدم مجازی» افکار عمومی منتقل شد و به تثبیت روایت مقاومت از این نبرد کمک کرد.
۵. مداحیهای حماسی در رویارویی مستقیم اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران
حمله مستقیم اخیر آمریکا و اسرائیل به ایران، نقطه اوج تنشهای چند ساله محور مقاومت با رژیم صهیونیستی و حامی اصلی آن بود و به طور طبیعی، سطح تازهای از بسیج عاطفی و حماسی در جامعه ایران ایجاد کرد. در این فضا، مداحیهای حماسی بویژه آن دسته از آثار حسین طاهری و دیگر مداحان که بر محور «انتقام»، «استقامت» و «فتح نهایی» شکل گرفته بود،دوباره در شبکههای اجتماعی، هیاتها و رسانهها مورد توجه قرار گرفت و بازنشر گسترده یافت.
نقش این نواها را میتوان در چند سطح تحلیل کرد:
- تقویت روحیه داخلی: در شرایطی که رسانههای دشمن با تمرکز بر «القای ضعیف شدن ایران» و «برتری تکنولوژیک رژیم صهیونیستی» تلاش میکردند تصویر شکستناپذیری خود را القا کنند، مداحیهای حماسی با یادآوری سنت عاشورا، دفاع مقدس و پیروزیهای گذشته محور مقاومت، به افزایش اعتماد به نفس و احساس ایستادگی در مخاطبان داخلی کمک کردند.
- ایجاد همبستگی با محور مقاومت: مضامین فراملی در این مداحیها، از قدس و غزه تا لبنان و یمن، باعث شد مخاطب ایرانی خود را عضوی از جبههای وسیعتر ببیند و حمله به ایران را در ادامه همان نبرد تاریخی حق و باطل در منطقه تفسیر کند.
- پاسخ به جنگ روانی دشمن: استفاده از قطعات حماسی در کلیپها و نماهنگهای عملیات، همراه با تصاویر موفقیتهای نظامی ایران، عملاً بخشی از «ضدروایت» بود که در برابر روایت رسانههای دشمن درباره «پیروزی اسرائیل» و «ناتوانی ایران» قرار گرفت. از دفاع مقدس تا جنگ ۱۲ روزه و رویارویی مستقیم اخیر آمریکا و اسرائیل با ایران، نواهای حماسی مداحی، از آهنگران تا حسین طاهری، پیوستگی قابل توجهی در نقشآفرینی عاطفی و روانی داشتهاند. آهنگران در دهه ۶۰، مداحی را از چارچوب سوگواری سنتی به «حماسهخوانی ملی» در خدمت جبهههای جنگ تبدیل کرد و امروز مداحان نسل جدید، با تکیه بر همان میراث و استفاده از رسانههای نوین، در میدان جنگ روایتها و عملیات روانی معاصر نقشآفرینی میکنند.
در شرایطی که دشمنان ایران سرمایهگذاری گستردهای بر جنگ رسانهای، تحریف واقعیتها و تضعیف روحیه داخلی کردهاند، نواهای حماسی وقتی همراه با روایتسازی هوشمندانه، سواد رسانهای و استدلال عقلانی باشند میتوانند بخشی از راهبرد ملی برای حفظ انسجام و تقویت جبهه مقاومت به شمار آیند.
نواهای حماسی علیه عملیات روانی دشمن
ارسال نظر
پربیننده
تازه ها